Alan: Etoloji | IBO becerisi: Davranışın yakın ve nihai açıklamalarını ayırmak
Hayvanlar yönü nasıl saptar?
Göç eden kuşlar, böcekler ve deniz hayvanları çeşitli duyusal ipuçlarını birleştirebilir. Güneş pusulası, kutuplanmış ışık örüntüsü, yıldız işaretleri, koku ve manyetik alan algısı farklı gruplarda gösterilmiştir. Bir navigasyon davranışının manyetik alanın manipülasyonuyla değişmesi, türün yalnız manyetik pusulaya sahip olduğunu göstermez; diğer ipuçlarının varlığı ve öğrenme koşulları kontrol edilmelidir. Yönelim (compass orientation) ile coğrafi konumu saptama (map sense) farklı işlevlerdir. Deneyde yer değiştirme, ipucu çatışması ve kontrol grupları ayrım yapmaya yardımcı olabilir.
Sinyalin maliyeti ve güvenilirliği
Bir hayvanın ürettiği sinyal, verici ile alıcının çıkarlarına göre şekillenebilir. Bazı sinyaller enerji veya avcıya görünürlük maliyeti taşır; bu maliyet sinyal güvenilirliğine katkıda bulunabilir. Ancak pahalı sinyal her zaman dürüsttür genellemesi doğru değildir. Sinyalin bağlama göre hangi bilgiyi taşıdığı, alıcının yanıtını gerçekten değiştirip değiştirmediği ve olası manipülasyonlar deneysel olarak ayrılmalıdır.
Akrabalık ve yardım davranışı
Hamilton kuralı rB>C, uygun model varsayımlarında yardım davranışının akraba seçilimi yoluyla avantajlı olabileceğini gösterir. Burada r genetik akrabalık katsayısı, B alıcıya sağlanan üreme yararı ve C yardım edenin maliyetidir; yarar ve maliyet uygunluk birimleri cinsinden aynı ölçekte olmalıdır. Bu eşitsizlik doğada tüm yardım davranışlarının tek açıklaması değildir: doğrudan yarar, karşılıklılık, ortak çıkar ve ekolojik zorunluluklar da önemli olabilir. Akraba tanımada koku, mekânsal aşinalık ve öğrenme rol oynayabilir; bir davranışın akrabalara daha sık yapılması tek başına akraba tanıma mekanizmasını kanıtlamaz.
Sentetik IBO problemi ve çözüm
Bir bireyin yardım ederek kendi beklenen üreme başarısından 1 birim kaybettiği, tam kardeşinin üreme başarısını 3 birim artırdığı ideal bir model kurulsun; r=0,5 olsun. Hamilton kuralına göre hangisi doğrudur?
A) rB=0,5<1; desteklenmez. B) rB=1,5>1; yardım desteklenebilir. C) Yalnız r önemlidir. D) B'nin değeri önemsizdir. E) Kural bütün davranışları kesin açıklar.
Doğru yanıt: B. 0,5×3=1,5>1. Gerçek sistemde B ve C'nin doğru ölçülmesi, diğer akrabaların etkileri ve ekolojik koşullar gerekir.
Derinleştirme: yakın neden ve uygunluk açıklamasını ayırma
Bir kuşun günbatımından sonra belirli yöne uçmasına dair yakın açıklama, iç saat, yıldız örüntüsü, manyetik algı ve duyusal entegrasyon gibi mekanizmaları kapsar. Nihai açıklama ise bu davranışın hangi çevresel koşullarda üreme veya sağkalım avantajı sağlayabileceğini tartışır. Bu iki açıklama birbirine rakip değildir. Manyetik alanı kontrollü döndürme deneyi, uçuş yönünün değişmesiyle ilişkilendirilebilir; ancak kapalı ortamda gözlenen yönelim doğadaki bütün navigasyonu açıklamaz.
İkinci analiz: Manyetik alan 90° döndürüldüğünde kuşların tercih yönü ortalama 90° değişiyor, fakat yıldızlı açık gökyüzünde bu etki zayıflıyorsa ipuçları arası ağırlıklandırma hipotezi doğar. Kesin 'manyetik duyu devre dışı kaldı' sonucu çıkarılamaz; deneyde ışık koşulu, yaş ve öğrenme öyküsü denetlenmelidir.
Kaynak yönlendirmesi: Alcock, Animal Behavior; Davies ve diğerleri, An Introduction to Behavioural Ecology.